Вакцина нима биламиз?

Вакцинлар (лотин тилидан олинган бўлиб, "сигир" деган маънони англатади) - бу микроорганизмлардан ёки уларнинг ҳаётий фаолияти маҳсулотидан олинган препаратлар ҳисобланади; улар профилактик ва даволаш мақсадида инсонлар ва ҳайвонлар учун қўлланилади.

Вакциналар - бу инфекцион касалликларнинг ривожланиши ва бошқа иммунопатологиядан огоҳлантирувчи фаол биологик препаратлар ҳисобланади. Вакциналардан фойдаланиш принципи-бу иммунитетнинг олдинроқ яратилишидир. У касаллик ривожланишининг олдини олади.

Вакцинациялар касалликка қарши барқарорликни ошириш учун вакциналар ўтказиш йўли билан аҳолини сунъий иммунизациялашга қаратилган тадбирлардир. Вакцинациянинг асосий мақсади аниқ патогенга қарши иммунологик хотирани яратишдан иборатдир

Икки хил, яъни актив ва пассив иммунизациялар бўлиб, улар бир-биридан тубдан фарқ қилади. Бошқа организмлардан олинган иммуноглобинларнинг ўтказилиши пассив иммунизация ҳисобланади. У терапевт ва профилактик мақсадларда қўлланилади. Вакциналарнинг ўтказилиши актив иммунгизация ҳисобланади. Актив иммунизациянинг пассив иммунизациядан асосий фарқи - иммунологик хотирани шакллантириш ҳисобланади.

Иммунологик хотира организмда бегона агентларни самарали бартараф этиш ёки бартараф этишни тезлаштиришни таъминлайди. Асосий иммунологик хотира тўқималарининг Т ва В лари ҳисобланади. Хотира тўқималари:

·                биринчи иммун жавоби давомида (ушбу ҳолат вакцинация давомида амалга оширилади) Т- эффекторлари, Т-тўқималари, плазматик тўқималар, антитела ишлаб чиқарувчилар билан бир хил тарзда шакллантирилади;

·                организмда узоқ вақт сақланиб туради;

·                организмда бегона агентларни қайта пайдо бўлишида иммун жавобини тез шакллантириш хусусиятига эга.

Вакцина қўйидаги талабларни бажариши лозим:

·                антиген процессинги ва презентациясида иштирок этувчи тўқималарни фаоллаштириш;

·                тўқимали ва гуморал жавобни таъминлаб берувчи Т ва Т- тўқималар учун эпитопларни ташкил этиш;

·                гистомослик антигенлари билан кейинги самарали презентацияни процессинга осон мослаштиради;

·                танага қарши ишлаб чиқилувчи тўқималар ва мувофиқ хотира тўқималарининг эффекторли Т-тўқималарининг яралишини йўлга қўяди;

·                узоқ вақтлар давомида касаллик ривожланишини бартараф этади;

·                зарарсиз, яъни жиддий касалликни келтириб чиқармаслик ёки қўшимча таъсирлар кўрсатмаслиги керак.

Вакцинациядан кейинги иммунитет иммун реакциясининг икки хил турларидан ҳосил бўлади: сгуморал ва тўқимали. Айланиб юрувчи антителларнинг мавжуд эмаслиги заиф иммун исботи бўла олмайди. Кўплаб турдаги инфекция турлари барқарорлиги асосида тўқимали механизмлар ётади.

ПРОФИЛАКТИК ЭМЛАШ КАЛЕНДАРИ
Ёш	Эмлаш номи
1 сутка	ВГВ-1
2-5 кун	ОПВ-0 + БЦЖ-1
2 ой	пента-1(АКДС-1,ВГВ-2,ХИБ.-1) ОПВ-1 Рота-1 (оральная ротавирусная) ПНЕВМО-1
3 ой	пента -2 (АКДС-2,ВГВ-3,ХИБ.-2) ОПВ-2 Рота-2 (оральная ротавирусная) ПНЕВМО-2
4 ой	пента -3 (АКДС-3,ВГВ-4,ХИБ.-3) ОПВ-3 ИПВ
12 ой	КПК -1 ПНЕВМО-3
16 ой	АКДС –4 ОПВ – 4
6 ёш	КПК -2
1 синф (7 ёш)	АДС-М– 5, ОПВ-5
9-12 ёш	ВПЧ *
16 ёш	АДС-М – 6

Эслатма: КПК-қизамиқ, паротит ва қизилчага қарши жонли уч валентли вакцинация ўтказиш.

АКДС+ГБ+ХИБ - кўкйўтал, дифтерия, қоқшол (АКДС), Б гепатити (ВГВ), гемофилис инфлюенциясининг Б тури гемофилисига қарши пентавалент вакцинацияси.

Рота – оральная ротавирусная вакцина

Пневмо - пневмококковая вакцина

ИПВ – инактивированная полиомиелитная вакцина

ВПЧ* – одам папиллома вирусига қарши вакцина 

БЦЖ

БЦЖ - туберкулёзга қарши эмлаш ҳисобланади. БЦЖ вакцнация иммунизацияси дунёнинг 64 мамлакатида мажбурий ҳисобланиб, 118 мамлакатда расмий тавсия этилган. БЖЦ вакцинаси ҳайвонлар ва инсоният учун самаралироқ ҳисобланади.

Туберкулез - сурункали бактериал инфекция бўлиб, дунёда энг кўп ўлим ҳолатларига олиб келувчи инфекция ҳисобланади. Инфекцияни қўзғатувчи, туберкулёз микобактериялари ҳаво-томчилари орқали тарқалади. Бошланғич даврда ўпкани зарарлайди, аммо инфекция бошқа органларни ҳам зарарлаши мумкин.

Маълумотларга кўра, ер юзининг 2/3 га яқин аҳолиси туберкулёздан зарарланган. Аммо зарарланганларнинг аксарият ҳолларда туберкулёзнинг ўзи ривожланмайди. Бу жараён иммун тизими кучсизланган инсонларда, бацилла организмдаги барча ҳимоя тўсиқларини енгиб олганда юзага келади ва кундан –кунга кўпайиб ушбу касалликни фаоллашиб кетишига олиб келади. Ҳар йили туберкулёздан 8 миллионга яқин инсонлар оғир касаликка чалинадилар ва 3 миллионга яқин инсонлар оламдан ўтадилар.

АКДС - бу дифтерия, кўк йўтал ва қоқшолга қарши эмлаш ҳисобланади.

Замонавий АКДС-қоида бўйича 30 нафар халқаро бирликлари (МЕ), дифтерий анатоксинлар, 40 ёки 60 МЕ қоқшол анатоксини ва 4 МЕ кўк йўтал вакцинасидан ташкил топган. Дифтерия ва қоқшолларнинг анатоксинларининг кўп миқдордаги дозаси ҳали кучсиз бошқарилаётган ва шаклланиш тугамаган болаларнинг иммун тизимидаги зарурий интенсив жавоб амалга оширилади. Ушбу эмланиш 6 ёки ундан катталарда ёш болалардан кўра, дифтерия ва қоқшол компонент ва дозировкаси иммун тизимининг юқори даражадаги ривожи ва аллергик реакция таҳликасининг юқорилиги сабабли камроқ миқдорда амалга оширилади. Дифтерия ва қоқшол касалликларида кўп учрайдиган яллиғланишга олиб келувчи организмдаги бактериялар эмас, балки инсон организмининг бир неча функцияларини бекитиб қўйувчи заҳарли моддалар жуда хавфли ҳисобланади.

Дифтериялар ва қоқшол анатоксинлари – бу дифтерия ва қоқшол таёқчиларининг токсинлари бўлиб, интоксикация чақирмаймайди, балки иммун жавобини яхши шакллантириш қобилиятига эга. Иммунологик нуқтаи-назардан анатоксинлар идеал антигенлар ҳисобланмайди, яъни уларни ўсмирлар ва катталарга кўп миқдорда ўтказилиши аллергияни келтириб чиқариш хавфи юқори.

Кўк йўталга қарши вакцина ўз ичига бутун бир инактивли жонсиз кўк йўтал таёқчаларининг суспензиясини олади. Бу фақатгина бир томонлама бўлиб, ушбу вакцинациянинг самарадорлиги шундаки, у орқли организм бактериянинг амалий ўзгариши ҳақида тасаввурга эга бўлади. Бошқа томондан эса бутун ҳўжайралардан иборат вакциналар қўшимча реакцияларни юзага келтириш хавфи кучли. Шу билан бирга кўк йўтал антиген бактерияларининг иммунитетини ишлаб чиқариш учун бир қатор токсик субстанцияларни ўз ичига олади. Яқин кунларда кўкйўталга қарши ишлаб чиқилган тўқимасиз ёки ацеллюляр вакциналар фақатгина кўк йўтал таёқчаларининг антигенларида фойдаланилади. Бундай вакциналарда амалга оширилган эмланишлар самарасизроқ ҳисобланади. Айтганча, АКДС-вакциналарини 6 ёшдан ката бўлганларда қўлламаслигининг яна бир сабаби кўкйўтал вакциналаридаги юқори хавфли реакция бериш таҳликасининг мавжудлиги ҳисобланади.

Дифтерия, қоқшол, кўкйўтал профилактикаси учун барча вакциналар инактифли яъни жонсиз ҳисобланади. Маълумки, алоҳида антигенлар ва жонсиз вакциналар жонли вакциналарга йўл очиб беради. Шунинг учун, дифтерия, қоқшол, кўк йўтал вациналарни кўчайтирувчи сифатида гидроокис алюминияларидан фойдаланилади. Ушбу моддалардан фойдаланишнинг асосий мазмун-моҳияти вакциналар олиб борилаётган жойда яллиғланиш реакциясини кўчайтириб, оқибатда иммун реакциясини ва эмлаш самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

ОПВ

Полиомиелитга қарши энг таъсирли профилактика бўлиб, қўйидаги профилактик эмлашлар ўтказилади:

- тирик аттенуирован орал полиомиелит вакцинаси (ОПВ)

- кўк йўтал, сингдирилган анатокисн қоқшол ва полиомиелит профилактикаси учун инактивли вакциналар билан бирга қоқшолнинг сингдирилган анатоксинлари ва кўкйўтал профилактикаси учун компонент вакцинаси (КВАДРАСЕЛ);

- норамал инсон иммуноглобулини (қизамиққа қарши гамма-глобулин).

ОПВ 1961 йилда Альберт Сэбин томонидан ишлаб чиқилган ОПВ фақатгина полиомиелитда мистақил ҳимояни таъминлабгина қолмасдан, балки у ичакдаги “ёввойи” поливирусни кўпайишини чеклайди. Орал вакцина иммунизациясининг “Фойдали оқибатлари” яқинда эмланган болаларда нажас орқали қисқа муддатда ажралиб чиққан вакцина вируси ҳисобланади. Санитар –гиегиник шароитлари ёмон ҳудудларда тирик вакциналар иммунизацияси нажас орқали ажралиб чиққан вакцин вирусининг тарқалиши ҳисобига болалар контактининг пассив иммунизациясига олиб келади.

Полиомиелит перорал тирик вакцинасининг 1,11,111 тури африкадаги яшил мартишкаларнинг буйрак ҳўжайраларидан олинган суюқ вирусни ўз ичига олади. Термомувозанатни ошириш мақсадида тайёр вакцинага хлориднинг кимёвий соф магния эритмаси қўшилади. Вакцина суюқ ҳолатда конфет, яъни драже шаклда ишлаб чиқилади.

КПК - бу қизамиққа, эпидемик паротитга ва қизилчага қарши тирик аттенуили лиофилиз вакцинаси ҳисобланади.

Қизамиқ, вирус паротити ва қизилча ёш болалар орасида етарли тарқалган ва хавфли касалликлардан ҳисобланади.

Қизамиқ вируси тошма, йўтал, бурун оқиши, ҳароратнинг кўтарилиши каби белгиларни чақиради. Қизамиқ асоратдаги ўрта қулоқни яллиғланиш, зотилжам, томир тортиши, мия қобиғининг зарарланиши ва ўлимгача олиб келиши мумкин

Паротит вирусиюқори температура бош оғриғи, сўлак безининг яллиғланиши каби касалликларни олиб келади. Паротит қулоқ оғирлик, менингит, тухумдон яллиғланиши, ошқазон ости безларининг яллиғланиши ва жуда кам ҳолатлатларда ўлимгача олиб келиши мумкин.

Қизилча вируси тошма, ҳароратнинг ўта юқорилиги, артрит каби белгилар сифатида келади. Агар аёллар ҳомиладор вақтида қизилча билан касаллансалар уларнинг болалари тушиб қолиш ёки бола тўғма нуқсон билан тўғилиш таҳликаси юқори. Барча учта инфекция ҳаво томчилари орқали юқтирилади ва шунинг учун иммунитет паст инсонлар улардан жуда осон зарарланишлари мумкин.

Қизамиқ, вирус паротити, қизилчага қарши эмланиш барча болалар учун, шунингдек ушбу инфекциялардан эмланмаган барча шахслар учун мажбурийдир.КПКнинг қўшимча реакциялари жуда кам ўчрайди ва КПК инфекциясини егишдан кўра унинг таъсирида ҳосил бўлган реакция енгиллроқ кечади.

ХИБ инфекцияси - "Гемофилис-инфлюенсия" қўзғатувчиларини чақирувчи касаллик ҳисобланади. Ушбу касаллик аксарият ҳолатларда 5 ёшгача бўлган болаларнинг ҳаётини зарарлайди. Ўз асоратларига кўра у пневмония ва менингитга ўхшаб кетади. ОРЗ орасида касаллик миқдори 35% га етади.

ХИБ ушбу бактерияни иммун ҳўжайралари учун “кўринмас” қилувчи ҳимоя капсуласига эга, айна ушбу ҳўжайралар улар учун самарали ва узоқ муддатли иммунитетни ишлаб чиқади.

Гемофиль таёқчалари антибиотикларнинг ўта қори барқарорлигига эга бўлиб, ҳаттоки энг замонавий ва узоқ муддатли препаратлардан фойдаланган ХИБ инфекциямсини даволаганда ҳам бу каби натижага эришиб бўлмайди.

Инфекция болаларга уйинчоқлар, уй рузғор буюмлари ва ҳаво томчилари орқали юқиши мумкин. Аксарият ҳолатларда инфекциянинг манбаи ота-оналар ва мактаб ёшидаги ўқувчилар ҳисобланади.

ХИБ-инфекциясидан қутулишнинг энг яхши чораси эмлаш ҳисобланади.

ВГВ – бу "В" гепатитга қарши эмланиш ҳисобланади.

"В" вирус гепатити – буйрак касаллигини келтириб чиқарувчи антропоноз инфекцион касаллиги ҳисобланади. “В” вирус гепатити қобиқдан ва нуклеокапсидан ташкил топган. Вирус қобиғи ВГВ (HBsAg) юза антигенларидан ташкил топган. Юзага келган НBsAg мавжуд фаол инфекциянинг фаоллиги тўғрисида маълумот беради.

"В" вирус гепатити кўплаб физик ва кимёвий омилларга ўта барқарор ҳисобланади. 600 ҳароратда 10 соат ичида, қайнатиш ҳолатида эса 2 соат ичида фаоллаштирилади.

"В"гепатитининг ўзига хусусияти инфекция манбаларининг турли туманлиги бўлиб, улар ушбу инфекциянинг кенг тарқалиб кетишига олиб келади.

Инфекция манбаи “В” гепатит шаклидан зарарланган ҳар қандай бемор ҳисобланиб, у ўткир гепатитининг жонсиз шаклини, шунингдек “В” гепатит сурункали юқимли вируси ва вируснинг соғлом ҳолда юқтириб олганларни ўз ичига олади.

Республика давлат бюжети ҳисобидан вакциналарнинг молиялаштирилишини режалаштириш энг долзарб масалалардан бири ҳисобланади. Агар 2004 йилда давлат бюжетидан 54,1% вакцина сотиб олинган бўлса, 2011 ва 2012 йилдаги кўрсаткичлар 100% га етди.